همه‌مان بارها چنین جملاتی را شنیده‌ایم که «برای تجربه کردن عشق واقعی، باید اول از خودمان شروع کنیم؛ باید اول خودمان را دوست داشته باشیم.» اما در جهانی که بسیاری از عرفا عشق را علت وجودی آن می‌دانند، ما می‌پذیریم و می‌آموزیم که به خانواده، به آشنایان، به خانه‌مان، به شهر و کشورمان، به حیوانات، به طبیعت و به همه چیز عشق بورزیم غیر از خودمان و بالکل یادمان می‌رود که ما هم از جمله اجزای همین عالمیم و سزاوار عشق...

تا همین چند سال پیش، تا از بیماری‌های اعصاب و روان حرفی به میان می‌آمد، مهم‌ترین وظیفه اصحاب رسانه، «تغییر و اصلاح نگرش مردم به بیماری‌های اعصاب و روان» تلقی می‌شد. خدا را شکر، این روزها قدری از این فرهنگ‌‌سازی‌ها کارگر افتاده و مردم بیش از گذشته باور کرده‌اند که بیماری‌های روانی هم مانند بیماری‌های دیگرند و برای درمان آنها باید به روان‌پزشک، روان‌شناس یا مشاور مراجعه کنند؛ اما مساله‌ای که این هفته قصد داریم درباره‌اش به شما اطلاعاتی عرضه کنیم، تفاوت‌های روان‌شناسی و روان‌پزشکی است و اینکه هر کدام از روان شناسان و روان‌پزشکان چه خدماتی را می‌توانند به شما عرضه کنند. گفتگوهای ما را با دکتر غلامرضا میرسپاسی، نایب‌رئیس انجمن روانپزشکان ایران و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دکتر حسین ابراهیمی‌مقدم، روان‌شناس و مدرس دانشگاه علوم پزشکی ایران در همین رابطه بخوانید...

 مهمترین نیاز عاطفی و روانی کودک در محیط خانواده، مهر و محبت، و توجه و احترام است. کمبودهای عاطفی کودکان، صدمات جبران ناپذیری به آینده آنان وارد می سازد. کودک باید احساس کند که او را دوست دارند و همان طوری که هست او را قبول دارند. این احساس کودک، باعث حس خودارزشی او می شود و از طرفی حس ایمنی و نیاز عاطفی کودک ارضا می گردد. تحقیقات نشان می دهد که ریشه بسیاری از ناسازگاری های دوران جوانی و بزرگسالی از دوران کودکی آنان نشات می گیرد. اگر پدر و مادر بتوانند با رفتار و کردار خویش، نیازمندی های عاطفی کودکان خود را برآورند، مسلما در بزرگسالی از شخصیت سالمی برخوردار می شوند.  اشخاصی که در کودکی، در محیط خانواده از والدین خود طعم محبت را نچشیده اند، به خصوص محبت مادر را، در بزرگسالی از شخصیت سالمی برخوردار نمی شوند و به گروه های بزهکار گرایش پیدا می کنند و بیماری های روانی، بیشتر در میان آنان گسترش پیدا می کند. به همین دلیل است که پیامبر بزرگ اسلام(ص) می فرمایند: "و قروا کبارکم و ارحموا صغارکم; بزرگسالان خود را احترام گذارید و نسبت به کودکان خویش ترحم و عطوفت نمایید. امام صادق(ع) در همین مورد می فرمایند: «کسی که نسبت به فرزند خود محبت بسیار دارد، مشمول رحمت و عنایت مخصوص خداوند متعال است.» تحقیقات نشان می دهد، نوزادانی که در آغوش گرم و مهرگستر مادر تغذیه می کنند، تنها تغذیه جسمی نمی شوند، بلکه از حیث روحی نیز تغذیه می گردند. زمانی که کودک در آغوش مادر قرار می گیرد، صدای قلب مادر، به کودک آرامش و امنیت خاطر می بخشد. مادرانی که به شیردادن کودکان خود علاقه مند نیستند و آنها را با بی میلی و نارضایتی در آغوش می گیرند، حالات در خود فرورفتگی و بی حسی در کودکان خود به وجود می آورند. روان شناسان، نخستین ارتباط چشمی میان مادر و کودک، در لحظه  حساس تولد نوزاد را زمان «شوق دیدار» می نامند. این ارتباط چشمی، زمینه ساز شروع واکنش های غریزی مولود است. این رابطه که حاصل احساس و عواطف مادری است، نشات گرفته از تغییراتی است که در ترکیب و ایجاد ترشحات غدد داخلی به وجود آمده و برای مادر موجب سلسله رفتارهای غریزی شده است، که نقش بارزی در حفظ و مراقبت صمیمی کودک به عهده دارد. اگر مادر موقع ارضای نیازهای کودک، محبت لازم را ابراز دارد، اولین تجارب اجتماعی کودک نیز خوشایند خواهد بود. مادر باید بین مراقبت بیش از اندازه و عدم مراقبت، موازنه ایجاد کند. توجه کافی و ابراز عواطف واقعی، اصیل و پایدار و به طور کلی روابط مادرانه قوی، باعث می شود که کودک دنیا را امن و قابل اطمینان بیابد و رشد طبیعی و سلامت شخصیت او تضمین شود.  مطالعه بر رفتار کودکانی که در پرورشگاه ها بزرگ شده اند، نشان می دهد که اغلب آنان در معرض محیط نامناسبی از نظر عاطفی قرار می گیرند، چنین کودکانی از تماس احساساتی و هیجانی گرم خانواده محروم هستند، و چون از مشاهده قیافه های مهربان و با عاطفه اولیه محروم هستند، در مسیر زندگی نمی توانند چهره معلمان و دیگران را جانشین قیافه های دوست داشتنی پدر و مادر خود سازند، در نتیجه فاقد محرک های شخصی و فرصت هایی برای ایجاد رشد عاطفی و حس اطمینان و امنیت هستند و نمی توانند روابط صحیح با دیگران برقرار کنند. به عبارت دیگر، جامعه پذیری هرگز در چنین کودکانی، ریشه نگرفته است و این کودکان محبت ندیده، همواره دچار فقر عاطفی هستند، خلقی توام با واکنش شدید و کودکانه پیدا می کنند و ممکن است بی شرم، ظالم و مخرب باشند.  چون کودک تجارب اولیه خود را از محیط خانواده کسب می کند، ادراکات و تعبیرات او در پی کسب این تجارب، طرح ریزی می گردد و تجارب دوران بعد که شباهت هایی به تجارب اولیه دارد، با آنها ارزیابی می شود. این انتقال روش و سلوک افراد، که از روابط خانوادگی سرچشمه می گیرد و بعدا به افراد دیگر منتقل می شود، در ارتباط با دیگران تاثیر به سزائی دارد. اگر والدین، از حساسیت عاطفی بهره کافی نداشته باشند، کودک از راه تقلید و ساختار همانند سازی، خویشتن را همانند پدر و مادر می کند و ناخودآگاه از رفتار آنها شکل می گیرد و مانند آنها بی مهر و عاطفه بار می آید. والدین باید بدانند که محیط خانواده محلی است که کودک در آن مسائل مختلفی را فرا می گیرد. گاهی والدین آگاهانه چیزهایی به کودک می آموزند، ولی در موقعیت های متعدد، کودک از طرز کار و رفتار والدین چیزهایی یاد می گیرد که خود آنها متوجه نیستند. بعضی والدین اشتباها چنین فکر می کنند که فقط هنگامی که رفتار و کردار خوبی دارند، مورد سرمشق و الگو واقع می شوند، در حالی که آنها همیشه و در همه حال سرمشق و الگوی کودکان خود هستند و در همه حال، کودکان از رفتار والدین خود سرمشق و الگو می گیرند.

 بسیاری بلکه اکثر قریب به اتفاق مجرمان و جنایتکاران، دارای خانواده های از هم گسیخته ای بوده اند و از وجود یک یا هر دو والدین خود محروم بوده اند. نگرش ها و رفتار والدین می تواند تسهیل کننده یا مانع جریان رشد طبیعی و سالم کودک و نوجوان باشد. وجود والدین پذیرا و فهمیده منبع امنیت و آرامش برای نوجوانان محسوب می شود. نقش والدین در آرامش و سلامت روانی فرزندان مورد تاکید همه  محققان و اندیشمندان تربیتی است. کودک برای رشد سالم و کامل روانی و شخصیتی و بهره مندی از روحیه  خوب و رشد پاینده نیاز دارد که دوران کودکی مناسبی داشته باشد و در زیر چتر محبت والدین و ارشادهای آنان، به شخصیت سالم دست یابد و برای زندگی اجتماعی آماده شود. بدیهی است غیبت والدین به هر علت که باشد، به ویژه در صورتی که زندان مطرح شود، آثار زیانباری دارد و کودک علاوه بر برخوردار نبودن از محبت و توجه به ارشادهای والدین، باید متحمل کنایه ها، حرف و سخن ها باشد که به جرم والدین مرتبط است. کودکی که یکی از والدینش در زندان به سر می برد،از لحاظ پذیرش اجتماعی در بین همسالان هم مدرسه ای و سایر موقعیت های اجتماعی با مشکلات عدیده ای روبرو می شود و همواره یک احساس حقارت، شکست، سرخوردگی، خود کوچک بینی و خود پنداره منفی را با خود حمل می کند و تمامی روابط اجتماعی و انسانیش را تحت تاثیر قرار می دهد. از جمله مسایل اجتماعی که برای فرد بروز می کند، سازگاری اجتماعی است. فرد یا نوجوان ناسازگار، قادر و خواهان پذیرش مسوولیت متناسب با سن خود نیست. برای اشتباه های خود دلیل تراشی می کند و عذر و بهانه می آورد. شخصی که دارای شخصیت سالم سازنده ای است، دارای سازگاری اجتماعی مطلوبی است و کودک یا نوجوان که به دور از محبت و توجه والدین و تحت سرپرستی یکی از آنان بزرگ می شود، بالقوه آمادگی بیشتری برای ناسازگاری دارد. یکی از ضرورت ها و ملزوم های زندگی اجتماعی، پدیده ای به نام جامعه پذیری است. جامعه پذیری فرایندی است که انسان را برای ملحق شدن به دیگران و ادامه  حیات اجتماعی آماده می سازد. خانواده های دارای تربیت پدر معتاد به این دلیل که بین اعتیاد و زندان رابطه  نزدیک وجود دارد، به طور معمول، دارای فرزندانی هستند که در پدیده جامعه پذیری دچار اختلال و آسیب است. تحقیقات نشان می دهد فرزندان خانواده های پدر معتاد با همسالان عادی خود سازگاری ندارند. ارتباط آنان با والدین توام با ارتباط متقابل نیست. آنان به طور معمول ترک تحصیل یا افت تحصیلی دارند. روابط خارجی و اجتماعی اعضای خانواده، بستگی زیادی به به کنش های پدر در خانواده دارد. در خانوده های پدر معتاد، ناسازگاری اعضا افزایش می یابد. روابط اجتماعی این گونه خانواده ها با مهر و عطوفت همراه نیست و خشونت بر رفتار های اجتماعی آنان حاکم است. مشکلات تحصیلی از پیامدها و نتایج قابل پیش بینی زندانی شدن والدین است. تحقیقات نشان می دهد که کودکان متعلق به خانواده های از هم گسیخته و نا آرام، دارای افت تحصیلی زیاد و پیشرفت تحصیلی کمی هستند. وضعیت تحصیل فرزندان تحت تاثیر زندانی شدن والدین قرار می گیرد. تحصیلات نیازمند آرامش روانی و محیط امن و فراهم بودن امکانات است و در خانواده های نابسامان یا دارای والدین زندانی و مجرم چنین موقعیت اجتماعی وجود دارد. از آثار سو» روانی و البته اجتماعی زندانی شدن والدین بر فرزندان، تغییر در سرپرستی است. با زندانی شدن والدین، احتمال تعویض سرپرست خانواده افزایش می یابد، بدین ترتیب که در صورت زندانی شدن پدر، امکان طلاق مادر و ازدواج مجدد او با مرد دیگری افزایش می یابد که در این صورت اگر بچه ها با مادر باشند، دارای ناپدری می شوند و به خوبی می دانیم که ناپدری به تبع خود چه مشکلات فراوانی را ایجاد می کند. در صورتی که مادر مسوولیت فرزندان را به عهده نگیرد، معمول این است که عمو، پدر بزرگ، دایی و... عهده دار مسئولیت بچه ها می شوند که باز هم به معنای تغییر در سرپرستی و بروز مشکلات مربوط به خود است. اما در صورتی که مادر زندانی شود، احتمال تغییر سرپرستی (از ناحیه مادر) به مراتب بیشتر از حالت قبل است که پدر زندانی بوده است زیرا مادران احتمال بیشتری دارد که ازدواج نکنند و فرزندان را نگهداری کنند، لیکن برای پدران بدور از همسر، نگهداری فرزندان به ظاهر دشوار تر است و در نتیجه یا با ازدواج مجدد بچه ها را رها می کند که سرپرستی به خویشان و اطرافیان یا مراکز بهزیستی موکول می شود.

فرد زندانی به هر علتی که حبس شود و چه جرم سبک داشته باشد یا سنگین، بیگناه باشد یا گناهکار عمد باشد یا غیر عمد، در مکانی قرار می گیرد که آثار سو» آن نه فقط به خود او، بلکه، شامل همسر او هم می شود. این عواقب و آثار سو» از متارکه یا طلاق گرفته تا گرایش به جرم و فساد، مشکلات روانی، اجتماعی، اقتصادی و... را شامل می شود. از جمله متداول ترین آثار سو» طلاق در میان فرد زندانی و همسر اوست. البته بدیهی است که طلاق خود ممکن است به عنوان یک متغیر مستقل و اثر گذار بر زندانی شدن رخ دهد، چنین رابطه ای قابل قبول خواهد بود. اما، در موارد متعددی مشاهده شده است که پس از زندانی شدن فرد، به ویژه در مواردی که سابقه تخلف و حبس وجود داشته باشد، یا مدت حبس طولانی بوده باشد، همسر تمایل به طلاق پیدا می کند. از جمله تحقیقاتی که رابطه  زندانی شدن زنان و متارکه  همسرانشان پرداخته است و بین متغیرهایی از قبیل سن ارتکاب جرم توسط زنان و سن فعلی آنان با متارکه که روابطی را بدست آورده است. برای مثال مجرمان زنی که در اولین ارتکاب خود سن کمتری داشته اند شوهرانشان پس از ارتکاب به جرم آنان بیشتر مبادرت به جدایی و طلاق از زنان زندانی کرده اند تا زنانی که سن بیشتری داشته اند.